Historia Wapna

Okolice Wapna były zasiedlone przez ludzi już w pradziejach – od II tysiąclecia p.n.e. W tym okresie (wczesna epoka brązu) Pałuki były dość intensywnie zamieszkiwane. Rozwinęła się na tym obszarze formacja zwana kulturą iwieńską (od cmentarzyska w miejscowości Iwno koło Kcyni).

Zabytki z nią związane znaleziono m.in. w Srebrnej Górze. Również po następnych okresach zachowały się ślady archeologiczne m.in.: skarb związany z kulturą łużycką ze Stołężyna (V w. p.n.e.), oraz ślady osadnicze kultury przeworskiej z okresu wpływów rzymskich (I – V w. n.e.).

Początków miejscowości i obecnej struktury osadniczej doszukiwać możemy się dopiero we wczesnym średniowieczu. W tym czasie zostały właściwie zagospodarowane te tereny.

Początek wczesnego średniowiecza w Wapnie przedstawia się wyjątkowo tajemniczo. W 1850 roku na polecenie ówczesnego właściciela Wapna rozebrano kamienne mogiły znajdujące się na polu, celem pozyskania surowca budowlanego. W jednej z mogił znaleziono złote przedmioty: cztery zawieszki brakteatowe, pierścionek, ogniwa łańcucha, naczynie oraz szklane paciorki, złożone w antropomorficznej popielnicy razem z popiołem i węglami drzewnymi. Przedmioty te są skandynawskiego pochodzenia i datowane są na V/ VI w. n.e.

Z relacji mówiących o odkryciu można wywnioskować, że mogiły miały 16-33 metry długości, 7-17 metrów szerokości i 2-3 metry wysokości 1. Na jednej z zawieszek brakteatowych znajduje się napis runiczny: SABAR. Odkrycie to było analizowane w wielu pracach naukowych. Zainteresowanie wzbudza fakt, że znaleziska tego typu są w Polsce niezwykle rzadkie.

Podobne odkryto jedynie w dwóch miejscach: w Karlinie koło Kołobrzegu oraz niedaleko Koszalina. Natomiast w zlewiskach Odry i Wisły znalezisko w Wapnie jest jedynym tego typu.

W dodatku są to przedmioty prestiżowe, które użytkowane były przez jednostki należące do ówczesnych elit. Dlaczego zatem takie unikatowe przedmioty znaleziono właśnie w Wapnie? Na to pytanie brakuje nadal pełnego wyjaśnienia. Naukowcy podkreślają jednak, że mogło mieć to związek ze złożami soli w Wapnie i handlem tym niezbędnym surowcem (którego w Skandynawii brakuje). Nie jest znana również przynależność etniczna właścicieli owych przedmiotów, choć niektórzy chcieliby widzieć w nich germanów, wikingów czy Słowian. Interpretację tego znaleziska komplikuje fakt, że w okolicy Wapna nie ma innych odkryć archeologicznych z tego okresu2.

Zawieszki
Zachowana część inwentarza z depozytów z V/VI w. wg J. Żaka z uzup. M. Kara. (Kara M. 1993)
1: pierścień
2 - 7: ogniwa łańcucha (łańcuchów)
8: zawieszka brakteatowa
9: zawieszka brakteatowa z napisem runicznym "SABAR"

Osadnictwo wczesnośredniowieczne na te tereny wkracza w okresie IX – poł X w. (faza C) z kierunku południowo – wschodniego. Na terenie samego Wapna ukształtowało się skupisko osadnicze, którego zrębem są cztery osady oraz mniejsze punkty osadnicze w późniejszym okresie. Przetrwało ono z niewielkimi zmianami do fazy E wczesnego średniowiecza (poł. XI w. – poł XIII w).

Wraz ze skupiskiem osadniczym w Smuszewie tworzyło ono jeden zespół, najstarszy w pasie pomiędzy Łeknem, a Żninem. W okresie tym rozpoczęto po raz pierwszy eksploatację drugiego bogactwa Wapna – złóż gipsu.

Surowca tego używano w tym czasie do produkcji zapraw murarskich, potrzebnych przy budowie najstarszych w Wielkopolsce obiektów murowanych. Gipsu z Wapna używano do budowy pierwszych (przedromańskich) kościołów, katedr i palatiów w Gnieźnie, Ostrowie Lednickim, Gieczu, Łeknie i w Poznaniu na Ostrowie Tumskim3. Mniej więcej od połowy XI wieku gips w zaprawach zastępowany był innymi surowcami, w związku z czym zaprzestano eksploatacji tego surowca w Wapnie. Z tym epizodem, lub z faktem występowania gipsu na powierzchni ziemi, wiąże się prawdopodobnie powstanie nazwy miejscowości.

W wieku XII pojawia się pierwsza informacja pisana o terenach dzisiejszej Gminy Wapno. Znajduje się ona w Bulli papieża Innocentego II z 1136 roku. W dokumencie tym wymienione są osady będące własnością arcybiskupa gnieźnieńskiego. W prowincji żnińskiej została wymieniona wieś Podolin oraz kilku jej mieszkańców: Item Potulino cum his: Svircs, Boranta, Curassec, Selistriy, Redec4.

Wapno po raz pierwszy pojawiło się w dokumencie pisanym w 1299 roku. W tym roku w procesie pomiędzy komesem Rozalem a klasztorem w Łeknie w charakterze świadka wystąpił comite Adam de Wapno5. Rycerz ten nieznanego rodu musiał być znacznym feudałem skoro należał do orszaku Władysława Łokietka.

W XIV wieku w kilku dokumentach występuje kolejny rycerz z Wapna, również Adam. Sprawował ona prawdopodobnie urząd kasztelana w Bninie w 1351 roku6. Natomiast od 13527 roku był zapewne kasztelanem w Ostrowie Lednickim.

Od 13578 do co najmniej 1365 był podkomorzym kaliskim. W tym roku wzmiankowany jest jego syn: Obolito subcamerarii Kalissiensis heredis de Wapno filio9. Również źródła kościelne wspominają w XIV wieku o tych okolicach. Dokument z 1358 roku mówi o pobieranych przez arcybiskupa gnieźnieńskiego dziesięcinach stołowych z Wapna i Stołężyna.10

W 1335 roku powstał dokument transakcji zamiany Podolina na Niestronno, pomiędzy kapitułą gnieźnieńską a Piotrem z Niestronna11.

Pod koniec XIV stulecia na karty historii wkraczają kolejne miejscowości – Srebrna Góra (w 1386 roku) i Rusiec. Pierwsi właściciele tej miejscowości należeli to rodu Łodziów. Pierwszy znany właściciel to Nicolaus heres in Srzebrznagorka12. Łodzie ufundowali i uposażyli kościół parafialny p.w. św. Mikołaja w XIII lub XIV wieku.

Pierwsze informacje na temat parafii w Srebrnej Górze pochodzą z 1404 roku. Obejmowała ona miejscowości: Srebrna Góra, Mokronosy, Nadborowo, Podolin, Smuszewo, Turza, Wapno. Znani są pierwsi proboszcze (do ok. 1520): Heltung, Jan, Jakub, Andrzej Cząstko, Maciej Roszkowski, Michał z Wągrowca.

Miejscowość ta rozwijała się w XV wieku bardzo szybko urastając do roli największego ośrodka okolic. Rangę tą potwierdza status prywatnego miasta jaki posiadała do XVI wieku. Na wojnę z Zakonem Krzyżackim w 1454 r. Srebrna Góra wystawiła jednego uzbrojonego żołnierza13. W 1458 r. była własnością rodu magnackiego – Górków.

W roku 1577 wspominana jest znowu jako wieś. Być może spadek znaczenia miejscowości związany jest z odpływem ludności na przyłączone po Unii Lubelskiej tereny Ukrainy.

W czasach nowożytnych miejscowości dzisiejszej Gminy Wapno dzieliły losy reszty kraju. Tereny te podobnie jak całe Pałuki wchodziły wtedy w skład powiatu kcyńskiego. Nie pozostało wiele ciekawych informacji o tym okresie. Podobnie jak w innych wsiach kluczową rolę odgrywał system gospodarki folwarczno – pańszczyźnianej.

Najważniejsze wydarzenia dotyczą inicjatyw budowlanych w Srebrnej Górze. W 1687 roku starosta bobrownicki – Andrzej Smuszewski wybudował nowy drewniany kościół14. Prawdopodobnie posiadał on kryptę.

Pod koniec XVIII wieku Podolin, Rusiec, Srebrna Góra, Stołężyn i Wapno były własnością Józefa Radzimińskiego – ostatniego wojewody gnieźnieńskiego. Wybudował on około 1799 roku zespół dworski w Srebrnej Górze w stylu klasycystycznym.

Wapno i najbliższe miejscowości zostały włączone do Prus po II rozbiorze Polski (1793) i znalazły się w składzie powiatu wągrowieckiego.

W pierwszej połowie XIX w. Wapno znalazło się w rękach rodziny Wilkońskich, a Srebrna Góra – Moszczeńskich (do 1925). W okresie tym Wielkopolska przechodziła gruntowne przemiany gospodarcze i społeczne.

W związku ze słabą kondycją ekonomiczną majątku w Wapnie, Florian Wilkoński rozpoczął w 1828 roku eksploatację gipsu metodą odkrywkową. Ówczesny właściciel uczestniczył w zrywach narodowowyzwoleńczych – powstaniu listopadowym (1831) i wielkopolskim (1848).

Następnie Wapno przejęli Moszczeńscy, którzy kontynuowali eksploatację gipsu. W trakcie wierceń w 1871 roku odkryto w pokłady soli kamiennej.

Druga połowa XIX wieku oznaczała dla okolicy szybkie przemiany. 1 listopada 1887 roku otwarto linię kolejową przez Wapno (Gniezno – Nakło), co wpłynęło na dalszy rozwój. W 1897 roku, Bolesław Moszczeński sprzedał kopalnię gipsu bydgoskiej firmie.

Rok później, prawdopodobnie ze względu na duże koszty budowy kopalni sprzedano nadania górnicze w Wapnie firmie Soolwerke. Następnie zostały one przejęte przez spółkę: Steinzsalz und Soda Werke in Montwy, będący własnością koncernu Solvay15. W 1911 roku przystąpiono do budowy kopalni soli. Zakład funkcjonował pod nazwą Steinsalzbergwerk Moszczenno bei Wapno.

Po odzyskaniu niepodległości dyrektorem kopalni został inż. Czesław Janczurowicz, a nazwa zakładu brzmiała: Zakłady Solvay w Polsce – Kopalnia Soli Wapno. Spółka Solvay odkupiła w 1929 r. kopalnię gipsu i była właścicielem prawie całego Wapna.

Wskutek notorycznego zalewania kopalni gipsu wodą w 1931 zlikwidowano zakład16. Miejscowość rozwijała się bardzo szybko dzięki działalności obu kopalni. Był to ważny punkt na mapie gospodarczej Polski.

W latach 1939 – 1945 kopalnię przejęły władze okupacyjne. Dyrektorem był wtedy Niemiec Franz Nhricke. Zakład nazywał się wówczas: Steinsalzbergwerk Wapno in Salzfof17. Zmieniono również nazwę miejscowości na Salzhof. Napis z taką nazwą miejscowości jest jeszcze widoczny (co prawda ledwo) na budynku przy drodze do Aleksandrowa.

W 1939 roku zamordowano ówczesnego właściciela pałacu w Srebrnej Górze architekta Edwarda Mieczkowskiego.

W latach powojennych kopalnię soli znacjonalizowano. Dzięki wielu inwestycjom w mechanizację kopalni oraz w budownictwo mieszkalne, Wapno przeżywało okres największego rozwoju.

Miejscowy zakład stał się w latach 50–tych największym producentem soli w kraju. Wspaniałe widoki na przyszłość przekreśliła jednak katastrofa górnicza w 1977 roku. W jej wyniku kopalnia została zalana wodą, spora część osiedla górniczego uległa zniszczeniu. Znaczna część ludności Wapna zmuszona została zamieszkać w innych miejscach w kraju.

Przypisy
1 Kara 1994, s. 80.
2 Literatura dotycząca skarbu przedmiotów prestiżowych z V/VI z Wapna znajduje się na końcu pracy.
3 Skoczylas 2006, s. 47; Skoczylas, Michniewicz 2005, s.
4 Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, t. I, nr 7.
5 Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, t. II, nr 821.
6 Gąsiorowski 1985, s. 100; zob. KDW I, nr 70.
7 Gąsiorowski 1985, s. 139; zob. KDW III, nr 1313; KDW VI, nr 175.
8 Gąsiorowski 1985, s. 117; zob. KDW VI, nr 212; KDW III, nr 1546.
9 Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, t. III, nr 1546.
10 Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski nr 1820; In nomine Domini amen. Quia aliquando gesta sanctorum patrum et deffiniciones legitime facta et factas, ex causa rationabili iuxta cursum temporum expedit et licet in melius commutare, proinde nos Bodzantha Dei gratia sancte Gneznensis ecclesie archiepiscopus notum facimus quibus expedit universis, quia duo altaria ad laudem divini nominis in ecclesia nostra Gneznensi percepimus erecta fore et dotata divisim et in scriptis huiusmodi sub tenore: (Sequuntur diplomata Nr. 1387 et 1388). Considerantes itaque pias ordinationes altarium predictorum, in percipiendis eis redditibus assignatis predictis, peccatis exigentibus, ex permissione divina per devastationes, spoliationes et concremationes dicti oppidi Queciszow, factas sepissime, fore adeo prepeditas, quod dicti census et redditus annui, prout ordinatum extitit, tam de molendinis quam alias de censibus provenientibus ex bonis et molendinis Queciszow commode non possint persolvi, et nichilominus affectantes predictas ordinationes altarium utilitate et gratia prosequi ampliori, habito super his cum venerabilibus fratribus nostris in Christo dilectis, videlicet Capitulo Gneznensi, tractatu sepius solenni, dictique Capituli ac Iohannis Lassota altaris capelle beatissime Marie virginis et beati Iohannis apostoli et evangeliste, ac Petri Glupczyna altaris capelle beati Martini episcopi et confessoris et beate Catharine virginis et martyris ministrorum et vicariorum dicte ecclesie Gneznensis legitimis accedentibus consensibus et expressis, census et redditus annuos, pro dictis altaribus in molendinis et bonis Queciszow ut prefertur deputatos, in meliorem utilitatem et comodum dictorum ministrorum altarium, qui sunt aut fuerint pro tempore, duximus commutandos in hunc modum: videlicet, quod inantea singulis annis et perpetuis temporibus loco dictorum censuum et reddituum, decimas mense nostre in Wapno et Stoliszino provenientes, plus quam dicti census et redditus valentes, pro dictis capellis, altaribus et eorum ministris ascribimus, donamus, confirmamus et incorporamus presentium per tenorem. Ita, quod solutio censuum priorum predictorum in Queciszewo, inantea et perpetuo cessabit et ad nos ac nostram mensam dicti census libere revertantur, quodque vigore presentium dictis ministris possessionem corporalem, realem et pacificam dictarum decimarum in Wapno et in Stoliszino libere liceat ingredi, intrare et dictas decimas annis singulis percipere, in usus eorum coequaliter dividendo convertere, prout eis melius, salubrius et utilius videbitur expedire. In quorum fidem et testimonium omnium premissorum, nostrum et dicti Capituli nostri sigilla presentibus sunt appensa. Actum et datum Znene in crastino beati Adalberti martyris, anno Domini M.CCC.LXXXIIII, presentibus venerabilibus viris, dominis Iarando decano, Iohanne archidiacono, Petro
11 Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, t. II, nr 1141.
12 Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, t. III, nr. 1858.
13 Ryska M., 1999. s. 7.
14 Patro G., 1998. s. 13.
15 Muszyński W., 1999. s. 13.
16 Muszyński H., 1999. s. 52.
17 Muszyński H., 1999. s. 35.

Literatura:
Boras Z.
1963 Rozwój historyczny Wapna i okolicy [w:] "Kopalnia soli w Wapnie. Rys historyczny" red. S. Kopeć. Poznań., s. 38-64.

Gąsiorowski A.
1985 Urzędnicy wielkopolscy XII- XV wieku. Spisy, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź.

Hensel W., Hilczer- Kurnatowska Z., Łosińska A.
1995 Studia i materiały do osadnictwa Wielkopolski wczesnohistorycznej, t. 7. Poznań. (T- Ż).

Kara M.
1993 Czy Skandynawowie dotarli do Wapna na Pałukach na przełomie starożytności i średniowiecza?, "Żnińskie zeszyty historyczne" nr. 10, s. 4-24.
1994 Skandynawski skarb złotych przedmiotów z przełomu starożytności i średniowiecza z miejscowości Wapnie, woj. pilskie, "Przegląd Archeologiczny." Vol. 42, s. 73-105.

Łowmiański H.
1963 Początki Polski, t.2 Warszawa.

Muszyński H.
1999 Kopalnia soli w Wapnie, Ziemia Wągrowiecka nr 1.
1999 Kopalnia gipsu w Wapnie, Ziemia Wągrowiecka nr 1.

Patro G.
1998 Gmina Wapno. Wągrowiec.

Ryska M.
1999 Zarys dziejów Wapna do końca XIX wieku, Ziemia Wągrowiecka nr 1.

Skoczylas J.
2006 Złoża kopalin użytecznych w dziejach Pałuk, "Studia i materiały do dziejów Pałuk", t.6, s. 41-51.

Skoczylas J., Michniewicz J.
2005 Średniowieczne zaprawy murarskie na Ostrowie Tumskim w Poznaniu [w:] "Poznań we wczesnym średniowieczu", t. V. red. H. Kóčka-Krenz, Poznań, s. 147-159.

Żak J.
1950 Brakteaty z Wapna na tle porównawczym, "Przegląd Archeologiczny", vol. 9, s. 80-110.
1962 Studia nad kontaktami handlowymi społeczeństw zachodniosłowiańskich ze skandynawskimi od VI w do VIII w n.e., Wrocław- Warszawa- Kraków.
1980 Wapno [w:] "Słownik Starożytności Słowiańskich", t. VI, Poznań, s. 318-319.

Zajrzyj tutaj

Piosenki

Czytaj także

Zacna Nuta

Nasi Przyjaciele

O Wapnie

O nas

Wapno.info

Portal tworzony z myślą o Tobie

Portal społecznościowy Wapno.info powstał z myślą o aktualnych i byłych mieszkańcach Wapna. Jest miejscem spotkań przyjaciół i znajomych oraz źródłem cennych informacji. Więcej...